Sumir skrifa ķ öskuna…

Tilgangur og markmiš ritunarkennslu

One neat truth about writing cannot answer it all. There are many truths. To do writing practice means to deal ultimately with your whole life.

Natalie Goldbergl

 

Sķšastlišinn vetur sat ég ķ įfanganum Theory and research in written composition ķ hįskólanum ķ Bresku Kólumbķu ķ Kanada, eša UBC eins og skólinn er kallašur ķ daglegu tali. Į haustönninni kenndi mér roskinn mašur sem lagši įherslu į rannsóknarsögu ritunarkennslu undanfarna žrjį įratugi. Hann talaši af miklum eldmóši um žęr breytingar sem įttu sér staš upp śr 1960 en žegar kom aš nżrri hugmyndum, heildstęšri móšurmįlskennslu og hugmyndum Donald Graves fannst honum žęr ekki hvķla į nógu traustum grunni, vķsindalegar nišurstöšur vęru véfengjanlegar. Hann var Hillocks mašur og Hillocks gagnrżnir Graves. Žarna kynntist ég żmsum rannsóknum og komst aš žvķ aš žrįtt fyrir aš allar nišurstöšur bentu til žess aš įkvešnar kennsluašferšir brytu nišur nemendur žrjóskušust menn viš og héldu įfram aš beita žeim. Skólafélagar mķnir, sem flestir voru kennarar į żmsum skólastigum ķ Vancouver og nįgrenni, héldu žvķ sumir fram aš kennslan hefši vķšast hvar stašiš ķ staš undanfarin įr, a.m.k. ķ framhaldsskólum en žó voru ašrir sem töldu aš töluverš žróun hefši įtt sér staš en hśn kęmi ķ įföngum.

Į vorönn kom annaš hljóš ķ strokkinn. Žį kenndi mér mašur į fimmtugsaldri, ljóšskįld sem lagši mikla įherslu į aš sérhver einstaklingur fengi aš njóta sķn. Hann dįši Graves, Nancy Atwood og alla žį sem leggja įherslu į aš višhalda jįkvęšu višhorfi nemandans til ritunar og fullyrti aš ritun ętti alltaf aš nęra sįlina og vekja gleši. Hann var hlynntur frjįlsri ritun og persónulegri nįlgun og hafši ekkert į móti heildstęšri móšurmįlskennslu. Hann lét okkur skrifa og lesa upp skrif okkar og undir lokin vorum viš öll žess fullviss aš viš vęrum į góšri leiš meš aš verša fyrsta flokks rithöfundar ef ekki ljóšskįld.

Hjį bįšum žessum prófessorum og ķ öllum žeim bókum og greinum sem ég las um efniš var sś skošun rķkjandi aš eina skynsamlega leišin ķ ritun er aš kenna hana sem ferli į hvaša skólastigi sem er, aš žaš geti veriš stórvarasamt og jafnvel skašlegt fyrir žroska nemandans aš gera mįlfręšilegar athugsemdir viš ritgeršir, aš žaš sé tilgangslaust aš skrifa ašthugasemdir viš ritgeršir sem nemandinn fęr ekki aš leišrétta og skila aftur, aš žaš sé sjįlfsagt aš nota 1. persónu frįsögn ķ rannsóknarritgeršum og aš til žess aš nį įrangri meš nemendum sķnum žarf kennarinn aš vera sjįlfur sķskrifandi.  Um flest žessi atriši fjalla ég sķšar en ķ žessari grein mun ég velta fyrir mér tilgangi og markmišum meš ritunarkennslu.

 

Allir žurfa aš skrifa

Žeir sem hafa rannsakaš ritun vķsindalega hafa velt fyrir sér ešli hennar og tilgangi. Sumir hafa sagt aš žegar viš skrifum bśum viš til merkingu og ašrir segja aš ķ ritun felist įkvešiš uppgötvunarferli (sbr. Hillocks, 1995,4).  Einhvers stašar heyrši ég žvķ fleygt aš ekkert nįm ętti sér staš įn ritunar. “Žś veršur aš skrifa žetta nišur, bjįninn žinn. Annars gleymiršu žvķ strax aftur,” segir stóra systir viš litla bróšur.” Hśn hefur aš sjįlfsögšu mikiš til sķns mįls. Aušvitaš er hęgt aš lęra żmislegt utanbókar įn žess aš skrifa žaš nišur en grunnurinn aš góšri nįmstękni er aš geta skrifaš nišur athugasemdir.  Framhaldsskólakennarar hafa litiš į žaš sem sjįlfsagšan hlut aš nemendur hafi ķ grunnskóla öšlast hęfni til aš punkta hjį sér minnisatriši, skrifa hugleišingar ķ kringum erfiš atriši sem žarf aš kryfja til mergjar og skrifa spįssķulykla žegar skimaš er ķ gegnum bękur en veruleikinn er oft annar.   Žetta er ekki aušlęrt og sumir nį aldrei aš skilja hvaš felst ķ oršinu “nįmstękni”.  Nįmstękni er ein hliš ritunar og žeir sem eiga erfitt meš aš skrifa eiga lķka oft ķ erfišleikum meš aš halda utan um nįm sitt.

            Žaš er ekki bara ķ grunn- og framhaldsskólum vestanhafs sem litiš er į kennslu ķ ritun sem undirstöšu til frekara nįms. Svipaš višhorf er einnig rķkjandi ķ  hįskólum. Ķ bókinni Symbiosis - Writing Culture and an Academic Culture – eftir žį  Kim J. Kipling og Richard J. Murphy, Jr. er žetta įréttaš: ” … margir halda enn aš įfanginn snśist ašallega um žaš aš leišrétta stafsetningu og mįlnotkun nemenda og laga uppsetningu en ķ mörg įr hefur ašalįherslan veriš lögš į hvernig ritun getur stutt viš nįm… “(1992,30).

Öryggi į ritvellinum styrkir sjįlfsmynd hvers einstaklings. Žess vegna er įbyrgš okkar kennara mikil žegar viš leišum nemendur okkar įfram, skref fyrir skref og ef žolinmęši okkar brestur getur žaš haft örlagarķkar afleišingar fyrir nemandann. Beth Daniell įlķtur aš helsta verkefni ritunarkennarans sé aš hjįlpa einstaklingnum aš takast į viš tungumįliš, beita žvķ til aš skapa merkingu, žvķ tungumįliš geri okkur kleift, umfram allt annaš, aš skilja hver viš erum (sbr. 1994,134).

 Kanadķska ljóšskįldiš, kennarinn og rithöfundurinn Carl Leggo lżsir žvķ į skemmtilegan hįtt  ķ handriti aš óśtkominni bók sinni Tangled Lines: Nurturing Writers and Writing, sem hann dreifši ķ kennslustund, hvernig hann žrjóskašist viš aš skrifa žrįtt fyrir aš kennarinn hans ķ gagnfręšaskóla hafi margoft lżst žvķ yfir aš hann yrši aldrei rithöfundur. Orš kennarans hafa fylgt honum alla tķš og enn hvķslar rödd efasemda ķ eyra hans žótt hann hafi hlotiš żmsar višurkenningar fyrir skrif sķn (sbr. įn įrs, 2 ). Žeir eru einnig til  sem halda žvķ fram aš efinn sé hverjum manni naušsynlegur og žaš sé jafnvel stórhęttulegt aš hafa of mikiš sjįlfsįlit en flestir fręšimenn hallast aš hinu gagnstęša ( sbr. Roskelly og Ronald,1998, 136). Donald Graves lżsir svipašri reynslu ķ bók sinni A Researcher Learns to Write. Hann fékk hvatningu frį kennara sķnum ķ framhaldsskóla en žegar kom aš hįskólanįmi voru skrif hans miskunnarlaust rifin nišur og žaš fór svo aš hann var kominn į fimmtugsaldur žegar fyrsta grein hans birtist į prenti. Sķšan hefur hann skrifaš fjölda bóka og er einn virtasti fręšimašur į sviši ritunar ķ Bandarķkjunum. Hann segist ekki efast um aš sś mešferš sem hann fékk ķ hįskólanum hafi oršiš til žess aš hann var haldinn ritfęlni ķ mörg įr (sbr. 1984, 1-2). Einnig munaši minnstu aš Margot Iris Soven hętti viš doktorsverkefni sitt vegna  yfiržyrmandi athugasemda leišbeinandans (sbr. 1999, 111). N-Amerķkumenn eru greinilega oršnir frįhverfir žeim nišurrifsašferšum sem tķškušust ķ skólakerfi žeirra nįnast alla 20 öldina, allt fram į 9. įratuginn, og hafa tekiš upp mannśšlegri vinnubrögš.

           

 Til hvers skrifa ég, žś og allir hinir?

Flestir ef ekki allir skrifa eftir aš žeir komast til vits og įra. Sumir byrja snemma, ašrir seint. Sumir skrifa meš tįnum, ašrir meš munninum en flest skrifum viš meš hęgri eša vinstri hönd. Sumir skrifa mikiš, ašrir lķtiš. Sumir skrifa knappan stķl, ašrir eru langoršir. Sumir skrifa af illri naušsyn, ašrir vegna žess aš žeir njóta žess og eftir aš tölvan varš almenningseign finna menn til enn frekari hvatningar til aš tjį sig ķ ritušu mįli.  Carl Leggo śtskżrir mikilvęgi žess fyrir hann sjįlfan aš skrifa:

Ég tel ašalįstęšuna vera žekkingarlega, en žį į ég viš aš ég skrifa til aš vita…

Önnur įstęša žess aš ég skrifa er uppeldisfręšileg. Ég skrifa til aš

            verša. Ég er sjįlfsvera, sķfellt veršandi…

Žrišja įstęša žess aš ég skrifa er opinberun. Ég skrifa til aš vera sannur. Viš žurfum aš opna okkur sjįlf, taka įhęttu ķ skrifum okkar…

Fjórša įstęša žess aš ég skrifa er leikur. Ég skrifa til aš skemmta mér. Mér žykir gaman aš leika mér aš oršum…

Fimmta įstęša žess aš ég skrifa er nytsemi. Ég skrifa til aš  kom einhverju ķ verk…(įn įrs, 14-16).

Donald Murrey kemst aš svipašri nišurstöšu um tilgang žess aš skrifa fyrir hann sjįlfan en lokaorš hans um įstęšuna eru athyglisverš:” Ég skrifa persónlega ritgerš vegna žess aš ég mun aldrei lęra hvernig į aš skrifa persónulega ritgerš, listform sem – til allrar hamingju – aldrei er hęgt aš lęra. Er ég eldist verš ég ęvinlega ungur lęrisveinn ķ starfsgrein minni” (1996, 56). Sjįlfri finnst mér mikilvęgast af öllu aš skrifa til aš lęra, lęra um flókin fyrirbęri, lęra aš skilja fólk. Ef viš skrifum um žaš sem viš skiljum ekki komumst viš frekar til botns ķ žvķ en ella.

 

Višhorf - kennarinn

Ef vel į aš vera žarf ritunarkennarinn aš leggja rękt viš alla žį žętti sem Leggo nefnir hér aš ofan. Og žaš er ekki bara nemandinn sem žarf aš takast į viš skrifin heldur kennarinn lķka.  “Nś lęri ég ķ kennslustofunni minni” segir Nancy Atwell. Hśn višurkennir aš ķ upphafi kennsluferils sķns hafi hśn fylgt nįkvęmri, fyrirfram tilbśinni įętlun en nś tekur hśn tillit til umhverfis og ašstęšna hverju sinni og kemst aš eftirfarandi nišurstöšu: “Nś sżna rannsóknir mķnar mér hve stórkostlegir nemendur mķnir eru, ekki ašferšir mķnar” (1998,3). Nż tölvutękni hefur kennt okkur aš viš lendum aftur og aftur į byrjunarreit. Viš erum stundum nemendur nemenda okkar žegar viš reynum aš įtta okkur į žvķ nżjasta į žessu sviši. En viš erum einnig nemendur nemenda okkur į öšrum svišum, eins og t.d.ķ  ritun. Žeir mišla okkur upplżsingum śr umhverfi sķnu og žekkingarheimi og ef viš viljum nżta okkur žaš geta žeir hjįlpaš okkur aš bęta okkur sem kennarar.

Til žess aš vaxa sem kennari er naušsynlegt aš lķta ķ eigin barm og skoša ašferšir sķnar.  Sumir halda žvķ jafnvel fram aš naušsynlegt sé aš tengja žęr įkvešnum kenningum (H. Roskelly og K. Ronald, 1998,3) vegna žess aš kennarar sem viti ekki į hvaša grunni skošanir žeirra og ašferšir eru reistar geti ekki veriš eins sannfęrandi og žeir sem bśa yfir žeirri žekkingu.

 

Višhorf - nemandinn

Bandarķski kennarinn Margot S. Soven heldur žvķ fram aš žegar nemendur komi ķ bandarķska framhaldsskóla séu žeir farnir aš hafa óbeit į žvķ aš skrifa (sbr.1999,1). Kannski viš ęttum aš lķta okkur nęr og kanna višhorf nemenda okkar žegar žeir hefja nįm ķ framhaldsskólum hér į Ķslandi.  Mér segir svo hugur aš hópur nemenda, misstór eftir skólum, eigi viš einhvers konar ritfęlni aš strķša. Reynslan hefur reyndar sżnt mér og sannaš aš sumir nemendur hafa jafnvel veriš bśnir aš gefast upp į aš skrifa žegar žeir hefja framhaldsskólanįm.

Flestir grunnskólakennarar, ž.e. žeir sem kenna nemendum undir 12  įra aldri, hafa ašra sögu aš segja. Grunnskólakrökkum finnst nefnilega gaman aš skrifa og žeir eru oft óhręddir viš aš tjį sig. Hvaš gerist?

Žaš er įreišanlega hęgt aš finna ótal skżringar į ritfęlni nemenda ķ framhaldsskólum eša viljaleysi žeirra til aš gera sitt besta. Soven gefur okkur įlit nokkurra fręšimann en sjįlf hefur hśn žį skošun aš til žess aš višhalda įhuga nemenda sé mikilvęgt aš gefa žeim tękifęri til aš skrifa įn žess aš hafa įhyggjur af einkunn.  Nemendur fįi įhuga į aš skrifa ef žeir hafi eitthvaš til aš skrifa um sem skiptir mįli. Ašrir halda žvķ t.d. fram aš innantómar alhęfingar sem viš fįum ķ ritgeršum nemenda séu oft afleišing óvissu um markmiš ritgeršar og skortur žeirra į aš taka ritverkiš alvarlega, enn ašrir aš žaš sé einmitt žegar nemandi hafi eitthvaš aš segja og löngun til aš segja žaš sem hann sé hvaš hręddstur viš žaš hvaš hann hefur skrifaš. Ritun afhjśpar ekki ašeins žaš efni sem nemandinn hefur kosiš aš skrifa um  heldur einnig hęfileika hans til aš tjį sig um žaš.  Kennarar verša aš gera sér grein fyrir tilfinningu nemandans fyrir žvķ aš vera metinn žegar veriš er aš fara yfir ritgeršina. Annaš atriši sem hefur įhrif į višhorf nemandans til ritunar, aš mati Soven, er aukin tilfinning fyrir muni į talmįli og ritmįli eftir žvķ sem nemandinn eldist og naušsyn žess aš nį tökum į ritmįli. Ķ grunnskóla er ešlilegt aš krakkar noti talmįl ķ ritušum texta en eftir žvķ sem žeir eldast er ętlast til aš žeir žroski meš sér aukna tilfinningu fyrir ritušu mįli og sżni žaš ķ ritverkum sķnum (sbr. 1999,3).

 

Hvaš žarf kennarinn aš gera?

Helstu stušningsmenn frjįlsrar ritunar ķ N-Amerķku leggja į žaš įherslu aš ritunarkennarar eigi stöšugt aš vera skrifandi sjįlfir og verši aš njóta žess aš skrifa.  Žeir verši žannig sjįlfir aš geta mętt žeim markmišum sem žeir setja nemendum sķnum.

Fręšimenn hafa rannsakaš ritun frį żmsum sjónarhornum.  Sumir žeirra hafa einbeitt sér aš žvķ aš lżsa ritferlinu og žvķ sem er sameiginlegt ķ öllum tegundum ritunar (t.d. Graves)  į mešan ašrir hafa skošaš ferli ólķkra tegunda ritverka (t.d. Hillocks).  Einnig hefur žaš veriš skošaš hvernig ferli ritunar lķtt reyndra höfunda er ólķkt ritferli žeirra sem hafa atvinnu af ritun.  Lżsing į ritun nemenda hjįlpar okkur aš skilja žaš mynstur rökhugsunar sem liggur til grundvallar algengustu villunum įsamt žvķ hvernig žeir žróa ritleikni sķna frį einu žrepi til annars (sbr. Soven, 1999, 4-5).

Skólayfirvöld ęttu aš gera kennurum kleift aš fylgjast meš nżjungum ķ kennslu (byltingar eiga sér staš vķšar en ķ tölvuheiminum) en miklar framfarir hafa oršiš į ritunarkennslu og margt nżtt žarf aš lęra.  Kennarar žurfa aš fylgjast vel meš nżjustu rannsóknum į žessu sviši og kynna sér hvaš liggur til grundvallar vel heppnašri ritsmķš, hvernig er best aš byggja upp ferliš: undirbśninginn, uppkastiš og endurskošunarferliš. Hvernig į aš kenna nemendum aš skrifa įhrifamiklar mįlsgreinar og hvernig kennarar geta metiš ritgeršir į įhrifarķkan og afkastamikinn hįtt.

Kennarar verša aš lęra aš nota ritun sem kennslutęki.  Žverfagleg ritun (writing across the curriculum) sem żtir undir ritun ķ öllum faggreinum er byggš į auknum rannsóknum sem ašferš til nįms og į žeirri grundvallarhugmynd aš allir kennarar séu ritunarkennarar.  Kennarar allra greina verša aš taka höndum saman og bera jafna įbyrgš į ritžjįlfun nemenda til žess aš gefa žeim žį žjįlfun sem žeir žurfa segir Margot Iris Soven (sbr. 1999, 5).

Sķšast en ekki sķst žarf kennarinn aš hlś aš nemendum sķnum, örva žį og hvetja žannig aš ritunin veiti žeim gleši, įnęgju og śtrįs. Hann žarf aš muna žaš hvernig hann sjįlfur žroskašist sem skrifandi manneskja ķ ęsku, muna aš sem kennari hefur hann įhrif į lķf annarra og hann žarf aš hlusta eftir röddum, röddum nemenda sinna,  kennara sinna og ekki hvaš sķst sinni eigin rödd. Til žess aš geta hlśš aš nemendum sķnum žarf kennarinn aš spyrja sig ótal spurninga. Svörin eru stundum žversagnarkennd og stundum eru engin svör. Samt sem įšur er naušsynlegt aš spyrja. Carl Leggo spyr t.d. yfir 100 spurninga ķ handriti af bók sinni Tangled Lines: Nurturing Writers and Writing. Hér eru nokkrar žeirra:

Geta allir skrifaš? Eiga allir aš geta skrifaš?  Hvet ég nemendur mķna til aš lķta į sig sem skrifandi manneskju? Hvers vegna vil ég aš nemendur mķnir geti skrifaš? Gef ég nemendum mķnum nógu mörg tękifęri til aš skrifa? Gef ég nemendum mķnum tękifęri til aš skrifa frjįlst og óheft? Hvet ég nemendur mķna til aš vinna saman aš žvķ aš skrifa? Er ég aš leita töfralausna, fullkominna lausna og hinni endanlegu uppskrift aš réttri ritunarkennslu eša er ég aš gera tilraunir meš żmis módel, hugmyndir og kenningar sem hęgt er aš gagnrżna og endurskoša? Skapa ég andrśmsloft ķ kennslustofunni sem żtir undir įhuga, umhyggju, stušning, leišarljós, frelsi, umhverfi sem hvetur og nęrir? Hef ég gert mitt til aš móta jįkvętt samfélag skrifandi fólks? Hve mikilvęgur eša naušsynlegur er ég ķ kennslustofunni? Er ég stöšugt aš endurskoša sjįlfan mig sem skrifandi kennara? Lķt ég svo į aš ritun sé öllum lķfsnaušsynleg eša aš hśn sé ašeins ętluš fįum śtvöldum? Hvernig get ég hvatt nemendur til aš lķta į ritun sem leit aš ęvintżri? Les ég nógu mikiš? Lķt ég į ritun sem skemmtilegan leik? Er ég viss um aš ég viti hvaš ég er aš gera  sem skrifandi kennari?  (ath. uppsetningu breytt, įn įrs, bls.18-19).

 

            Af öllu ofansögšu mį vera ljóst aš viš kennum ritun ķ skólum vegna žess aš žaš er hverjum manni naušsynlegt aš geta tjįš sig skriflega. Hann žarf aš geta sótt um starf, skrifaš bréf og minnisatriši, vinnunótur og starfslżsingar auk žess sem žaš er honum styrkur ķ nįmi og starfi aš geta veriš fljótur aš setja nišur hugmyndir į blaš. Sumir stefna hęrra, vilja skrifa góšar ritgeršir, skrifa frįsagnir, sögur og geta ort ljóš.  Allt getur žetta oršiš leikur einn ef rétt er į leišsögn haldiš og ef hver einstaklingur fęr aš njóta žess smįm saman aš uppgötva hvaš ķ honum bżr.  Žannig getum viš komiš ķ veg fyrir aš sumir skrifi “ķ öskuna öll sķn bestu ljóš” eins og segir ķ ljóši Davķšs Stefįnssonar.

 

Heimildir:

Atwell, Nancy. 1998. In the Middle. New Understanding About Writing, Reading and Learning. Toronto. Irwin Publishing.

Daniell, Beth. 1994. “Theory, Theory Talk, and Composition” ķ Writing Theory and Critical Theory. Ritstj. John Clifford og John Schilb. New York: Modern Language Association.

Goldberg, Natalie. 1986.  Writing Down the Bones. Freeing the Writer Within. Boston&London. Shambhala.

Hillocks, George Jr. 1995. Teaching Writing as Reflective Practice. New York.

Teachers College Press. Colubia University.

Kipling, Kim J. og Murphy, Richard J. Jr. 1992. Symbiosis – Writing Culture and an Academic Culture. Portsmouth, NH. Boynton/Cook. Heinemann.

Leggo, Carl. Óprentaš handrit. Tangled Lines: Nurturing Writers and Writing.

Murrey, Donald. 1996. Crafting a Life in Essay, Story, Poem. Greenwood-Heinemann

Roskelly, Hephzibah og Ronald, Kate. 1998. Reason to Believe:

Romanticism, Pragmatism, and the Teaching of Writing. State Univeristy of New York Press.

Soven, Margot Iris. 1999. Teaching Writing in Middle and Secondary Schools: Theory, Research and Practice. Boston. Allyn and Bacon.