Sú rödd var svo fögur…

Vangaveltur um rödd og raddleysi í skólaritgerðum

Writing and speaking are different but writing, without an understanding of its roots in speech, is nothing. The human voice underlies the entire process, and shows itself throughout the life of the writer. It is no accident that children enjoy reading their selection aloud, that professional writers have public readings of their work, or that writing compels us to speak to others, or to voice to ourselves.

Donald Graves

Ein rödd – margar raddir

Ég verð að viðurkenna að ég hef hingað til ekki velt sérstaklega fyrir mér orðinu rödd í rituðu máli. Ég hef heyrt því fleygt en látið það nægja að tala við nemendur mína um stíl, tón, hljómfall, sjónarhorn og frásagnaraðferð en sjaldan notað orðið “rödd”. En rödd er gott orð og nær kannski öllu því sem ég hef nefnt og felur ef til vill í sér eitthvað enn meira og merkingardýpra. Það eru ýmsir fletir á þessu fyrirbæri og stundum er eins og ég snúist í heilan hring þegar ég leita svara. Getur hver einstaklingur búið yfir mörgum röddum eða á hann aðeins eina, sanna rödd? Ég hallast að hinu síðarnefnda en að mér læðist efi svo ég ætla að skoða þetta örlítið nánar.

Mig langar í upphafi til að skilgreina fyrirbærið á eftirfarandi hátt (vinur minn benti mér á að þessi skoðun mín væri dálítið “rómantísk”): Þegar listamaður hefur fundið styrk raddar sinnar getur hann fyrst skapað sinn eigin stíl. Við þekkjum rödd þessa listamanns þótt hann breyti um stíl, nálgist viðfangsefni sitt út frá nýjum forsendum, nýjum uppgötvunum og reyni nýjar aðferðir. Þannig kemur t.d. rödd Bubba sterkt fram sem tónlistarmanns, hvort sem hann flytur okkur þjóðlög, blús, rokk eða kúbanska mambótónlist og á sama hátt greinum við ætíð hina sérstöku rödd Guðbergs Bergssonar hvort sem hann skrifar frá sjónarhorni lítillar stúlku eins og í Svaninum, eða roskins sérvitrings eins og í skáldsögunni Tómas Jónsson metsölubók. Carl Leggo sér hlutina alltaf í dálítið öðru ljósi en aðrir, enda listamaður með ferska sýn:

Ég hef ráðlagt nemendum mínum, bæði í framhaldsskóla og háskóla: Notið ykkar eigin rödd þegar þið skrifið, ykkar eigin persónulegu, sönnu, einlægu rödd. En ég er alls ekki viss um að ég viti hvað ég á við með “rödd”. Þegar ég les og skrifa verð ég var við “rödd” en hvaðan kemur þessi rödd? ... Ég er núna sannfærður um að ég hef ekki persónulega rödd sem er mín eigin eins og einstakt og óeftirlíkjanlegt fingrafar. Þess í stað gefur sérhver persónuleg rödd í rituðu máli vísbendingu um rithöfundinn eða eina stellingu eins og ljósmynd (án árs, 127).

Wayne C. Booth efast hvergi og hefur þá skoðun að hægt sé að velja á milli radda. Hann hvetur kennara til að gefa nemendum tækifæri til að prófa ýmsar raddir og fá frá kennara athugasemdir um það hvort þeir hafi hitt á réttan tón í ákveðnu verkefni. Þeir eiga ekki endilega að mati Booths að skrifa um sjálfa sig heldur velja þeir eina af mörgum röddum sínum eftir að þeir hafa ákveðið hvað á við fyrir ákveðinn lesendahóp og þetta sérstaka tilefni. Booth fullvissar okkur um að nemendur séu fljótir að læra að meta það að nota raddir sem þeir hafa aldrei þorað að nota fyrr (sbr. 1983, 68-70). Í svipaðan streng tekur Allan Glatthorn. Hann segir að þar sem mörg ritverk virðast næstum raddlaus, án persónulegs tóns, ættu kennarar að nota aðferðir sem þroska tilfinningu fyrir rödd. Glatthorn bendir á að kennarar geti beðið nemendur um að skrifa um tilfinningaþrungna reynslu þar sem þeir takast á við að lýsa blæbrigðum þessarar reynslu með því að nota ólíkar raddir, t.d. rödd blaðamanns, rödd óánægðs foreldris og rödd sálfræðings. Svo getur verið lærdómsríkt að láta nemendur lesa texta eftir frambjóðendur í kosningum, setja sig í spor þeirra, skrifa ræður og lesa fyrir ólíka hópa kjósenda (sbr. Soven, 1999, 87-88).

Hér má ef til vill spyrja sem svo: Hver er munurinn á stíl og rödd? Eru þeir Leggo (þegar hann talar um eina stellingu) Booth, Glatthorn og ekki að tala um stíl? Sjálfsagt eru einhverjir mér ósammála um það en Bubbi er Bubbi, sama hvað hann syngur, eins og ég nefndi í upphafi greinarinnar og á ekki hver blaðamaður t.d. sína eigin rödd sem slíkur. Fræðimenn reyna að bregða fyrir sig hlutleysi og fela þannig rödd sína en oft er auðvelt að greina hana þegar grannt er skoðað. Rödd í þessum skilningi getur verið missterk meðal manna og sumir ná aldrei að finna sína eigin rödd í texta. Aðrir reyna að líkja eftir eða fá rödd annarra að láni en slík skrif eru sjaldan áhugaverð. Það má kannski kalla þannig rödd “lánsrödd”.

Rödd eða raddleysi

Ég spyr í sífellu eins og hann Ari litli í kvæðinu hans Stefáns Jónssonar og hér koma enn fleiri spurningar en líka nokkur svör. Hvers vegna leiðist okkur að lesa sum skrif en önnur ekki? Hvers vegna eru kennslubækur og tímaritgreinar (eins og kannski þessi) oft leiðinlegar? Getur ástæðan verið sú að þessir textar koma til okkar eins og undanrenna í gegnum skilvindu. Rjóminn hefur verið skilinn frá, öll óæskileg fita horfin og ekkert eftir nema glær vökvinn.

Raddlaus skrif eru líflaus, vélræn, andlitslaus. Þau skortir allan hljóm. Raddlaus skrif geta haft sannan boðskap, mikilvægan eða nýjan; þau geta verið skipulögð á rökréttan hátt; þau geta jafnvel verið hrein snilld. En það er eins og orðin komi í gegnum einhvers konar þeytara frekar en að einstaklingur sé að tjá sig (Elbow, 1998, 227-228).

Rödd í rituðu máli hefur meðal annars það hlutverk að skapa samhengi og festu að mati Nancy R. Comley og Robert Scholes. Röddin gefur til kynna að það býr einstaklingur að baki textans og persóna hans hefur áhrif á skipulag frásagnarinnar. Röddin gefur einnig til kynna nærveru þess sem tekur við textanum, lesandans eða áheyrandans, og að lokum gefur rödd til kynna stefnufast viðhorf gagnvart viðfangsefninu sem um er fjallað. Raddlaus texti einkennist af samhengisleysi og deyfð. Raddmikill texti er bæði einbeittur og kraftmikill. Rétt rödd er viðamikill þáttur í vel heppnuðu ritverki hvort sem um er að ræða hefðbundið bókmenntaverk eða önnur skrif. Comley og Scholes halda því fram að raddleysi í texta sé sérstakt vandamál þeirra sem hefja háskólanám því þeir hafi oft verið markvisst þjálfaðir í því að fela rödd sína (sbr. 1983, 102). Þarna leggja þau Comley og Scholes áherslu á þau mannlegu samskipti sem eiga sér stað þegar rödd höfundar nær eyrum lesandans sem finnur fyrir nálægð höfundar.

Skilaboð Ken Macrorie eru skýr : “Ef þú getur fundið réttu tilfinninguna í þeim texta sem þig langar að skrifa – tilfinningu þína gagnvart efninu og þeim einstaklingum sem þú beinir orðum þínum til – þá skrifar textinn sig nánast sjálfur án þinnar hjálpar og rödd hans verður sönn og kraftmikil” (1985 ,159). Macroire tekur einnig fram að sönn rödd gefi texta heildarsvip. Sérhvert atriði er á sínum stað og ekki er auðvelt að gleyma eða afneita hrynjandi heildarinnar. Þessi sanna rödd viðheldur flæði setninganna og forðar höfundi frá þeirri hættu að tapa fluginu aftur og aftur sem getur leitt til þess að hann nær aldrei að ljúka verki sínu. Tónn höfundar á að vera honum eðlilegur, segir Macrorie, því ekkert er eins fáránlegt og manneskja sem velur rangan tón. Sumir nemendur hafa ekki hugmynd um hvernig á að koma frá sér frumlegri hugsun eða tjá sig á heiðarlegan hátt í skrifum sínum. Þeir fá raddir að láni frá öðrum og fara illa með þær (sbr. 1985, 161-5).

Það er ómaksins vert að minna fólk á að hlusta grannt og leita eftir orðum og hljómfalli sinnar eigin raddar segir Jack Hodgins en hann varar einnig lesendur sína við því að falla í þá gryfju að líkja eftir rödd rithöfunda sem þeir hrífast af (1993,193). James F. Slevin er ekki alveg sammála þessu en hann heldur því fram að það sé viss hvatning í því fyrir nemendur að lesa texta á gagnrýninn hátt, sérstaklega þegar þeir velja hann sjálfir eftir því hvar áhugi þeirra liggur. Slíkur lestur gefur nemendum skýrari mynd af því hvað felst í ritun, ekki aðeins sem ferli heldur einnig afurð: leið til að móta heiminn. Slíkur lestur getur einnig gert okkur sem skrifum meðvituð um það að “rödd okkar” er ekki endilega okkar eigin heldur alveg eins rödd sem er prangað inn á okkur og aðrir hafa búið til (sbr. 1994, 71).

Til að meta hvort rödd manns er nógu áhrifarík getur verið gagnlegt að líta á eftirfarandi atriði en Joseph M. Moxley mælir með að sá sem skrifar spyrji sig eftirfarandi spurninga:

1. Hvaða ályktun vil ég að lesendur dragi af textanum um persónuleika minn? Er viðeigandi fyrir mig að láta skoðanir mínar gagnvart efninu í ljós ef lesendahópurinn og tilgangur verksins er hafður í huga? Á ég að nota sterkan, tilfinningaríkan tón eða reyna að vera hlutlægari?

2. Hvernig er líklegt að lesendur skynji persónu mína og hvaða tilfinningu fá þeir fyrir efninu miðað við það sem ég hef nú þegar skrifað?

3. Hef ég notað einhver orð eða dæmi sem eru hlaðin tilfinningum og líkleg til að gera lesanda minn fráhverfan textanum? Hvaða persónulegu dæmi ætti ég að bæta við eða strika út til þess að lesandinn skilji betur hvað ég á við? (1994, 9)

Rödd okkar verður einnig að vera sjálfri sér samkvæm, segir Moxley, og ef það eru tilbrigði í tónfallinu verðum við að vera viss um að þau þjóni einhverjum tilgangi og séu áhrifarík (sbr. 1994, 357).

Peter Elbow skiptir rödd og raddleysi niður í þrjá flokka. Raddlaus skrif eru steinrunnin og dauð, segir hann, vegna þess að þau skortir hljóm, takt, orku og einstaklingseinkenni. Skrif flestra eru raddlaus vegna þess að þeir hætta oft að skrifa í miðri setningu og velta vöngum, hafa áhyggjur eða skipta um skoðun á því hvaða orð á við eða hvaða stefnu textinn tekur. Að skrifa með rödd þýðir að lífi hefur verið blásið í textann. Hann er lipur, hljómmikill og fjörlegur eins og rödd flestra sem taka þátt í skemmtilegum samræðum. Þeim sem skrifa oft, mikið og af öryggi tekst að kalla fram rödd í textann sinn. Skrif sem hafa sanna rödd ná valdi á lesandanum, hann tekur eftir því sem hann les og skilur það. Orðin snerta hann djúpt (sbr. 299).

Flokkun Elbow virðist í fljótu bragði skynsamleg en vinur minn leyfði sér að efast og spurði: Flaubert skrifaði ekki í belg og biðu. Er hann þá raddlaus? Þessu má ef til vill svara sem svo að venjulegt fólk sem býr ekki yfir sérstakri snilligáfu getur ekki leyft sér að viðhafa sömu vinnubrögð og snillingarnir. Flaubet hefur, með öðrum orðum, ekki villst af leið þótt hann hafi oft leyft sér að nema staðar og virða fyrir sér farinn veg.

Vitur maður sagði mér eitt sinn að hann skrifaði oftast um það sem hann hefði ekki hundsvit á. Hann skrifaði til að læra. Í upphafi þessarar greinar minntist ég á að ég væri ósköp fáfróð um fyrirbærið rödd í rituðum texta og þótt ég hafi reynt að skilgreina rödd sótti efinn fast á mig. Nú tel ég mig vera orðna nokkurs vísari. Ég er að minnsta kosti viss um að ég mun æfa mig að beita ýmsum röddum með nemendum mínum næsta vetur og þá getum við í sameiningu ákveðið hvort upp um okkur kemst, hvort við þekkjum greinilega hver annars rödd þótt við skiptum um hlutverk og verðum ýmist presturinn, sálfræðingurinn eða ljóðskáldið. Ef við skrifum oft og mikið náum við kannski efsta stigi í flokkun Elbows og finnum okkar sönnu rödd.

Að lokum sakar ekki að velta fyrir sér boðorðunum níu um rödd sem Leggo mælir með að við festum á ískápshurðina

1. Njóttu fjölbreytileika margra radda.

2. Reyndu ýmsar raddir á einlægan og gáskafullun hátt.

3. Hlustaðu á sæg radda annarra rithöfunda.

4. Kannaðu áhrif ólíkra radda.

5. Fléttaðu raddir þínar inn í kór radda.

6. Lærðu samræðuraddir einstakra samfélaga.

7. Efastu um tengslin á milli raddar og sjálfs.

8. Lofsyngdu þær raddir sem þú heyrir í skrifum þínum.

9. Ljáðu skrifum þínum löngunarfullar raddir.

(Án árs, 128)

Má skrifa heimildaritgerð í fyrstu persónu?

Heimilda- og rannsóknarritgerðir eru nær undantekningarlaust skrifaðar á hlutlægan hátt á Íslandi. Íslenskar handbækur um ritun leggja á það áherslu að þannig skuli ritað til þess að fyllsta hlutleysis sé gætt.

Í N-Ameríku hafa viðhorf manna til þessara skrifa verið að breytast. Margir efast reyndar um að hægt sé að sýna fullkomna hlutlægni í skrifum enda er hér fyrst og fremst um ákveðna blekkingu að ræða. Í kjölfar nýrra stefna eins og feminisma, póst-módernisma og póst-strúktúralisma hafa nemendur verið hvattir til að skrifa í fyrstu persónu og ljá þannig verkinu persónulegri blæ. Moxley segir t.d.:””Notaðu ekki fyrstu persónu” er ef til vill óheppilegasta mýtan í ritun og hefur lamandi áhrif á óreynda penna. Hvernig getum við hugsað án þess að byggja á eigin reynslu? Hvers vegna verðum við að reka fleyg í gegnum heilabörkinn áður en við skrifum? Er það rökrétt ályktun að segja sem svo að við hugsum á hlutlægari hátt ef við forðumst að nota fyrstu persónu?“ (1994, 363)

Soven tekur í sama streng og Moxley og segir það slæmt þegar kennarar leiðrétti nemendur og banni þeim að nota fyrstu persónu í ritgerðum. Hún vitnar í William Zinnser máli sínu til stuðnings en hann segir: “Þeim sem skrifa er augsýnilega eðlilegast að tjá sig í fyrstu persónu. Skrif er persónuleg tjáning á milli tveggja aðila, sett á blað og þessi tjáning tekst vel ef hún fær að vera mennsk. Þess vegna hvet ég fólk til að skrifa í fyrstu persónu og nota ‘ég’, ‘mig’, ‘við’og ‘okkur’. “(bls.112 hjá Soven)

Ken Macrorie hefur þróað athyglisverða kennsluaðferð sem hann kallar “The I-Search Paper” og skrifar um hana bók undir sama titli (1988). Hann segir í formálanum að bókin sé skrifuð í þeim tilgangi að taka hugtakið “heimild” kverkataki, hrista það og komast að því hvað það þýði í raun og veru. Nemendum er sagt að reyna að leita sannleikans í hverju verkefni, byrja á að skrifa það niður sem þeir vita um efnið, taka viðtöl við fólk og leita síðan í skriflegum heimildum. Nemendur mega nota hvort sem þeir vilja hlutlægan stíl eða huglægan en eiga að setja leitina í form frásagnar eða sögu. Þetta eru auðvitað nýstarleg vinnubrögð og ferlið er flóknara en svo að ég geti gefið hér nákvæma lýsingu. Aðalatriðið er að nemendum er gefið ákveðið frelsi og leyfi til að tjá sig með persónulegum hætti. Þetta er andstætt hefðbundinni heimildavinnu þar sem höfundur kemur ekki fram sem persóna heldur sem hlutlaus fræðimaður sem “veit alla skapaða hluti og verður aldrei á mistök” (1988, formáli). Aðferðin er hugsuð fyrir nemendur frá 18 til 20 ára en margir kennarar hafa notað hana við kennslu yngri nemenda og útfært hana enn frekar.

Að lokum langar mig að nefna kanadískan höfund, R. Vance Peavy. Hann er sálfræðingur að mennt og fyrrum prófessor við háskólann í Viktoríu, Kanada. Hann hefur skrifað margar bækur og starfað víða um heim en kemst að eftirfarandi niðurstöðu um frásagnaraðferð í bók sinni Socio-Dynamic Counselling:

Ég verð æ fráhverfari þeim stíl sem ég lærði að nota þegar ég var sjálfur í háskóla. Þetta átti að vera “hlutlægur”, vísindalegur stíll þar sem höfundurinn var fjarlægður og mátti ekki láta á sér bera í verkinu sem einstaklingur. Stíllinn var fræðilegur og átti að koma í veg fyrir að höfundar tjáðu skoðanir sínar eða gildismat. Nú leyfi ég mér ekki að láta þessa röngu hugmynd stjórna því hvernig texti á að vera og hvaða tilgangi hann á að þjóna. (1997, 14)

Það var ekki laust við að ég væri enn dálítið efins eftir lestur allra þeirra fræðibóka sem ég fann um efnið og hef vitnað í hér að ofan og að ég spyrði sjálfa mig: Getur það verið að Ameríkanar séu búnir að snúa svona gjörsamlega við blaðinu? Ég fletti í gegnum nokkrar nýlegar rannsóknarritgerðir, talaði við prófessora og nemendur við háskólann í Bresku Kólumbíu og einnig nokkra sem störfuðu við háskólann í Alaska, en þar bjó ég um skeið. Allir þessir aðilar staðfestu að sú breyting hefði orðið á rannsóknarritgerðum að nú væru menn ekki feimnir við að nota fyrstu persónu þar sem það á við og töldu að það gæfi þeim frekar tækifæri til að nota persónulegri stíl og kæmi í veg fyrir að stíll þeirra einkenndist af hlutleysi. Kínversk kona frá Hong Kong sagði mér reyndar að hún hefði beðið breska vinkonu sína að lesa yfir vísindagrein fyrir sig og sú hefði gert athugasemdir við fyrstu persónu frásögnina. Það er auðvitað ekki hægt að draga endanlega ályktun af þessu eina dæmi en mér fyndist ómaksins vert að kanna það hvort aðrar þjóðir eru jafn tilbúnar að fórna hlutleysinu í ritverkum sínum og íbúar N-Ameríku.

Hver er svo niðurstaða þessara vangaveltna um rödd í skólaritgerðum? Er það kannski ómaksins virði fyrir okkur kennara að hlusta eftir röddum nemenda okkar, að hætta okkur út á nýjar brautir og hvetja þá til að beita persónulegri stíl í heimildaritgerðum sínum en hingað til hefur verið gert og þroska þannig sína eigin rödd? Kannski fækkar þeim ritgerðum sem fengnar eru að láni ef við getum greint sérkenni hvers nemanda í textanum og kannski verður lesturinn okkur bærilegri. Kannski ættum við að fara að líta á skólaritgerðir sem ritverk með greinileg höfundareinkenni.

Heimildir:

Booth, Wayne C. 1983. Composition and Literature: Bridging the Gap: “LITCOMP

Some Rhetoric Addressed to Cryptorhetoric about Rhetorical Solution to a Rhetorical Problem”. Chicago: University of Chicago.

Comley, Nancy R. og Scholes, Robert. 1983. Composition and Literature: Bridging the Gap: “Literature, Composition, and the Structure of English”. Chicago: University of Chicago.

Elbow, Peter. 1998. Writing With Power: Techniques for Mastering the Writing Process

New York.Oxford University Press.

Graves, Donald H. 1990. Discover Your Own Literacy. Portsmouth, NH. Heinemann.

Hodgins, Jack. 1993. A Passion for Narrative. A Guide for Writing Fiction. Toronto. McClelland & Stewart Inc.

Leggo, Carl. Án árs. Óprentað handrit. Tangled Lines: Nurturing Writers and Writing

Macrorie, Ken. 1985. Telling Writing. 4. útg. Portsmouth, NH. Boynton/Cook.

Macrorie, Ken. 1988. The I-Search Paper. Boynton/Cook. Portsmouth, NH.

Moxley, Joseph M. 1994. Becoming an Academic Writer. Lexington, Massachusetts. D.C. Heath and Company.

Peavy, R. Vance. 1997. Socio-Dynamic Counselling. Victoria, B.C. Trafford Publishing.

Slevin, James F. 1994. Writing Theory and Critical Theory. “Reading and Writing in the Classroom and the Profession.” New York. Modern Language Association.

Soven, Margot Iris. 1999. Teaching Writing in Middle and Secondary Schools. Boston. Allyn and Bacon.