Var William Butler Yeats með dyslexíu?

Eitt mesta skáld enskrar tungu, William Butler Yeats, talar oft í sjálfsævisögu sinni um þá örvæntingu sem hann upplifði á meðan hann var í barnaskóla. Það er alkunna af bréfum og skrifum Yeats að hann var slæmur í stafsetningu og skriftin var illskiljanleg. Hann var líka lélegur í flestum fögum í skóla. Samt varð hann eitt helsta skáld 20. aldar og fékk Nóbelsverðlaun fyrir bókmenntir árið 1923.

Dyslexía er skilgreind sem námsörðugleikar sem fela í sér erfiðleika við lestur þrátt fyrir eðlilega greind, góðan aðgang að námi og eðlilega viðbragðs-, tauga- og tilfinningastarfsemi. Þessir tungumálaörðugleikar einkennast af erfiðleikum við lestur, stafsetningu, skrift, tungumálanám og að leggja á minnið.

Nokkrar vísbendingar um að Yeats hafi átti við dyslexíu að stríða koma fram í sjálfævisögu hans en þar segir hann:

Nokkrir frændur mínir og fænkur reyndu að kenna mér að lesa og vegna þess að það tókst ekki og vegna þess að ég var miklu eldri en krakkar sem voru vel læsir álitu þau, eins og ég hef komist að síðar, að ég hefði ekki allt sem til þurfti.

Í nýlegri ævisögu Yeats eftir Jeffares er sagt frá lestrarerfiðleikum skáldsins. Þar er sagt að hann lærði ekki stafsetningu og að alla ævi hafi hann skrifað afbakaðar orðmyndir eins og t.d tvö g í ´sugar´. Einnig er fjallað um framburðarerfiðleika Yeats, hann stoppaði í miðjum orðum þar sem það átti greinilega ekki við eftir því sem vinir og kennarar sögðu. Svona las hann alla tíð.

Jeffares tekur einnig fram að ein ástæða þess að Yeats dáði Oscar Wilde hafi verið hæfileiki Wildes að tala í ákveðnum, vel skipulögðum setningum og nota sveigjanlegt og afslappaðað tjáningarform en við það barðist Yeats þegar hann var ungur.

Við lestur sjálfsævisögunnar skynjum við þá örvæntingu sem Yeats upplifði á skólaárum í æsku.
Pabbi sagði að ef ég færi ekki til kirkju myndi hann kenna mér að lesa... Hann var reiður og óþolinmóður kennari og kastaði lestrrbókinni í höfuðið á mér svo ég ákvað að fara í kirkju næsta sunnudag. Pabbi fékk samt áhuga á að kenna mér og tók að kenna mér virka daga þangað til hann náði athygli minni.

Kennslustundirnar tóku á sig ýmsar myndir. Yeats skrifar t.d.:

Elsta systir mín kom í heimsókn og við tvö fórum í lítið tveggja hæða hús í fátækrahverfi þar sem gömul hefðarkona kenndi okkur stafsetningu og málfræði. ... Þegar ég hafði komist lengra en að lesa bækur með einsatkvæðisorðum fór ég að eyða tímanum í herbergi sem kallað var bókasafn þótt þar væru engar bækur aðrar en nokkrar skáldsögur og alfræðiorðabók í mörgum bindum, útgefin í lok l8. aldar.

Framfarir Yeats i lestri voru mjög hægar, hann varð læs löngu á eftir jafnöldrum sínum.

Minnisskerðing
Eitt af því sem felst í lestrarhömlun hjá einstaklingum með dyslexíu eru erfiðleikar við að muna það sem lesið hefur verið. Yeats gerir grein fyrir verulegum erfiðleikum í sambandi við minni, sérstaklega tengt því sem hann las.

Ég man ekkert af því sem ég hef lesið, aðeins það sem ég hef heyrt eða séð.

Hann átti erfitt með að læra utanbókar í skóla og sagðist ekki hafa komist yfir fjórðung af því sem hann átti að læra. Hann var engu að síður heillaður af töluðu máli og gat munað það vel. Í sjálfsævisögu sinni talar hann um að hann hafi verið heillaður af upplestri ævintýra og rímaðs kveðskapar og sagna úr þjóðlífinu sem bárust manna á milli í Sligo og móðir hans sagði honum.

Yeats hafði gaman af rúmfræði og algebru í skóla. Hann átti ekki í neinum erfiðleikum með tölur og reyndar var hann oftast efstur í bekknum í stærðfræði. Lestur var aftur á móti svo alvarlegt vandamál að hann gat ekki tekið inntökuprófið í Trinity College. Yeats skrifar:

Stundum þurftum við að skrifa ritgerðir ... og ég fékk aldrei verðlaun því ritgerðir voru metnar út frá skrift og stafsetningu.

Námsörðugleikar
Yeats skrifar um námsöruðgleika sem geta hafa tengst dyslexíu hans. Þegar hann þurfti að skila einhverju skriflega segir hann:

Ég gat ekki leyst verkefni í skóla og þótt ég ynni eins og hestur vikum saman varð ég að eyða heilu kvöldi í eitt verkefni ef ég átti að geta skilið það. Hugur minn ferðaðist víða og þegar ég reyndi að beisla hann var það eins og að koma mörgum blöðrum í einu inn í skúr í miklum vindi. Ég var alltaf með þeim neðstu í bekknum og alltaf að biðjast afsökunar en það jók feimni mína og enginn kennari var harður við mig.

Í sögutímum þurfti hann að læra utan að lista með 70 ártölum en verst af öllu var þó "að við lásum Shakespeare eingöngu til þess að læra málfræðina." Hann átti líka í miklum erfiðleikum við latínuna. Hann átti í svo miklu basli við að muna það sem til var ætlast að hann kom sér upp ákveðinni undankomuleið:

Dag einn fékk ég snjalla hugdettu. Farið var yfir mörg heimaverkefni í síðasta tíma, ýmislegt sem við áttum að læra utan að og þar sem mér hafði ekki tekist það sleppti ég þeim tíma en í staðinn bað ég stærðfræðikennarann um verkefni til að leysa og þess vegna sagði enginn neitt.

Þannig notaði Yeats tímann í það sem hann náði tökum á en forðaðist það sem honum fannst erfitt.

Myndmál sem vísar til hins sjónræna
Dyslexía er skilgreind sem máltruflun (language disorder). Það kann að virka þverstæðukennt að skáld, sem óneitanlega er háð tungumálinu, gæti hugsanlega þjáðst af máltruflun. Þegar ljóð og textar í óbundnu máli eftir Yeats eru skoðaðir kemur í ljós að þetta eru raðir af lifandi sjónrænum myndum, oftast hvorki settar fram á skipulegan né röklegan hátt. Sjaldan er leikur að orðum notaður eða andstæður í tungumálinu og í verkum hans virðist ekki vera eins ríkulegur orðaforði og algengt er hjá flestum skáldum og rithöfundum. Engu að síður er myndmál hans í ljóðum og óbundnu máli mjög sjónrænt. HæfileikiYeats að draga fram hið sjónræna og búa til kröftugt myndmál er oft til umræðu í sjálfsævisögu hans.

Ég tek eftir því núna, í fyrsta sinn, að það sem ég sá þegar ég var einn er mér minnisstæðara en það sem ég sá eða gerði þegar ég var með öðrum.

Niðurstöður rannsókna sýna að fólk með dyslexíu hefur a.m.k. meðalhæfileika til að nota sjónskynjun og rýmisskynjun þrátt fyrir takmarkaða málskynjun svo dyslexían getur hafa haft áhrif á það hvernig ljóð Yeats skrifaði.

Yfirlestur
Yeats hefur greinilega eytt miklum tíma í að skrifa og hreinskrifa ljóð sín. Í einu af fyrstu ljóðum sínum Bölvun Adams (Adam´s Curse) talar hann um þá miklu vinnu sem fylgir því að vera ljóðskáld og vísar þar til þeirrar bölvunar sem Guð lagði á Adam og hefur síðan orðið til þess að maðurinn verður að vinna í sveita síns andlits. Yeats svarar þeim með ljóði sem segja að skáldskapur sé ekki vinna og vegna dyslexíunnar hefur vinna Yeats verið sýnu meiri en vinna annarra ljóðskálda. Í ljósi dyslexíu má ennfremur skoða og sjá sum ljóða hans í nýju ljósi og finna þar aðra og dýpri merkingu sem á sér rætur í persónulegum erfiðleikum skáldsins.

Sjálfsmynd
Hægt er að komast að þeirri niðurstöðu að takmarkaður lestrarhraði, stafsetningarvillur, greinarmerkjavillur og slæm rithönd séu merki um dyslexíu. Sjálfsævisaga skáldsins er full af efasemdum um eigið ágæti og dæmum um skort á sjálfstrausti en þetta eru oft einkenni þeirra sem eiga við námsörðugleika að stríða. Í upphafi sjálfsævisögu sinnar vitnar Yeats í frænda sinn sem sagði:

Við eigum ekki að gera lítið úr erfiðleikum barna. Þeir eru verri en erfiðleikar okkar hinna fullorðnu vegna þess að við sjáum fyrir endann á okkar vanda en það gera þau ekki.

Yeats bætir við:

Ég veit að ég er mjög óhamingjusamur og hef oft sagt við sjálfan mig:´Þegar þú verður fullorðinn skaltu aldrei tala eins og fullorðnir gera um áhyggjuleysi æskunnar´.

Hann talar um þær skelfilegu stundir þegar hann var sagður iðjulaus en var í raun í hræðilegum vanda staddur. Ljóst er að dyslexía hefur átt stóran þátt í óhamingju skáldsins.

Einstaklingar sem þjást eða hafa þjáðst vegna námsörðugleika eins og dyslexíu og kennarar þessara nemenda geta lært mikið af þeirri þolinmæði, þrautseigju, von og umburðarlyndi sem einkenndi Yeats á æskuárunum þegar hann var að berjast við að læra lestur og aðrar námsgreinar. Yeats gefur einnig nokkra innsýn inn í það hvernig hægt er að bæta og byggja upp tækni hjá þeim sem eiga við svipaða örðugleika að stríða.

Á þeim árum sem Yeats var að þroskast sem skáld trúði hann því að

við eigum að skrifa niður hugsanir okkar á því tungumáli sem hugsanirnar koma fram eins og bréf til góðs vinar. ... Ég reyndi þaðan í frá að skrifa út frá tilfinningum mínum eins og þær komu til mín og breytti þeim ekki til að fegra þær. ... Það eru svo mörg ár sem líða þangað til maður fer að trúa á sjálfan sig og tilfinningar sínar, jafnvel bara til að komast að því hver tilfinningin er.

Frá þessari persónulegu yfirlýsingu fáum við mikilvægar ráðleggingar um það hvernig á að skipuleggja nám nemenda með lestrarörðugleika. Mikilvægasti textinn kemur ef til vill frá nemandanum sjálfum og í gegnum hann byggir hann upp sjálfstraust og lærir að nota tungumálið.

Í lok greinarinnar eru svo vel valin orð um það að ekki geti allir orðið skáld en að í öllum felist hæfileiki til að komast örlítið lengra ...