Hvað er dyslexía – dyscalculía – dysgraphía?

Orðið dyslexía er latneskt og merkir erfiðleikar með orð; vísar fyrri hluti orðsins (dys) til erfiðleika og seinni hlutinn (lexía) til orðs. Dyscalculía merkir á sama hátt erfiðleikar með tölur og dysgraphía þýðir að eiga í erfiðleikum með skrift eða stafsetningu.

Ýmis íslensk orð hafa verið notuð yfir þá erfiðleika sem að ofan greinir. Hugtakið lesblindur var lengi vel notað yfir þá sem áttu í þessum vanda. Síðan þótti það of villandi því ekki eru einstaklingarnir blindir þó þeir eigi erfitt með lestur, skrift eða stærðfræði. Hugtakið sértækir námsörðugleikar var um tíma notað en það hefur líklega þótt of óljóst, þá hefur hugtakið leshömlun nokkuð verið notað. Ýmis önnur orð hafa verið notuð eins og lesröskun, torlæsi, lestregða en ekkert þeirra hefur þó skapað sér öruggan sess í íslensku máli.

Mikilvægt er að hafa í huga að sá sem hefur fengið dyslexíugreiningu er ekki veikur. Hann er ekki með einhvern sjúkdóm sem hægt er að finna lækningu við. Þess vegna þarf að finna gott hugtak sem endurspeglar að dyslexia/dyscalculia er hluti af persónuleika einstaklingsins. Á sama hátt og einhver er kona, karl, nemandi, haltur, heyrnarskertur, hrifnæmur er sagt á ensku „is dyslexic“. Það að einstaklingur er að einhverju leyti sjónskertur og heyrnarskertur hefur ákveðin hamlandi áhrif á líf hans. Hann þarf að nota gleraugu og missir stundum úr samræðum. Hann þarf t.d. að gæta þess að snúa betra eyranu að þeim sem er að tala til að geta fylgst með. En þetta er hann, heyrnarskerðingin og sjónskerðingin eru hlutar af því sem einkenna hann. Á sama hátt er dyslexía/dyscalculía hluti af persónuleika einstaklingsins. Þetta er eitt af því sem einkennir persónu hans. Mikilvægt er að nemendur hafi heildræna sýn á sjálfan sig, að þeir viðurkenni bæði kosti sína og galla, sættist við sjálfa sig og vinni síðan úr hæfileikum sínum af metnaði og dugnaði og yfirstígi þannig vandann. Dyslexían hefur hamlandi áhrif á nám viðkomandi m.a. vegna þess skipulags og þeirrar áherslu sem almennt er lögð á hið ritaða mál í skólastarfi. Vert er að hafa í huga að ritmálið er aðeins um 5.000 ára á meðan talmálið er um 150.000 ára gamalt.

Einnig er mikilvægt að hafa í huga að dyslexía, dysgraphía eða dyscalculía tengist ekki greind. Nemendur sem eiga í þessum námserfiðleikum eru jafn ólíkir sem hópur og aðrir nemendur. Reyndar telur Ron Davis ( Gift of Dyslexia) að þessir einstaklingar hafi sérstakar gáfur sem koma bara ekki alltaf í ljós. Hugmyndir hans eru útskýrðar í kaflanum „Náðargáfa dyslexíu“. Í dag telja flestir að orsaka erfiðleika með orð og tölur megi leita til heilans. Það séu meðfædd frávik í afmarkaðri heilastarfsemi sem orsaki vanda nemenda að vinna með tungumál. Þannig er dyslexía taugafræðileg röskun.

Eitt af því sem foreldrar og kennarar taka fyrst eftir er að það er ósamræmi milli greindarfarslegrar getu barns eins og hún birtist í áhugamálum, verklegum viðfangsefnum og skynsamlegum athugasemdum og svo aftur frammistöðu í skóla. Nemendur, sem virðast vel gefnir, eiga í erfiðleikum með að ná tökum á lestri, stafsetningu eða reikningi, t.d. að læra margföldunartöfluna. Það er mjög mikilvægt að nemendur og kennarar á öllum skólastigum hafi það í huga að nemandi getur haft háa greindarvísitölu (mælikvarði niðurstöðu á greindarprófi) og verið með dyslexíu, dysgraphíu eða dyscalculíu.

Í stuttu máli má segja að dyslexía eða lesröskun sé heiti yfir námsörðugleika sem koma fram þegar unnið með talað eða ritað mál. Vandamál geta komið fram í lestri, stafsetningu, tjáningu eða hlustun. Dyslexia er ekki sjúkdómur. Þeir sem greinast með dyslexíu eru yfirleitt hæfileikaríkir einstaklingar sem læra á annan hátt en almennt gerist. Greind þeirra er ekki vandamálið. Það er mismunur á milli námshæfileika þeirra og námsárangurs sem ekki á sér augljósar skýringar. Orsaka dyslexíu er að finna í uppbyggingu og starfsemi heilans. Hver einstaklingur er sérstakur, sérhver á sér sínar sterku og veiku hliðar. Þessir nemendur sýna oft sérstaka hæfileika á sviðum sem krefjast samþættingar sjónskynjunar, rúmskynjunar og hreyfinga. Margir með dyslexíu hafa einstaka [EV1] hæfileika á sviðum eins í listum, íþróttum, húsagerðarlist, rafeindatækni og verkfræði. Það sem er þeim sameiginlegt er að eiga í vandræðum með tungumálið. Það merkir að þeir sem greinast með dyslexíu eiga í erfiðleikum með að umskrá málið yfir í hugsun (þegar verið er að hlusta eða lesa) eða hugsun yfir í tungumálið (eins og við stafsetningu, ritun og munnlega tjáningu).