Vikuskammtur

22. október 2003

 

 

Finnlandsferð

Bréfritari var í Finnlandi á dögunum og kom víða við. Finnar hafa staðið sig vel í alþjóðlegum könnunum og því er fróðlegt að skoða hvernig þeir bera sig að. Skólaskylda hefst á 7. ári og nemendur skila sér inn í framhaldsskóla jafngamlir og okkar nemendur. Samræmd próf eru í grunnskóla en miklum mun tilþrifaminni en hjá okkur. Þau taka próf í årskurs 6 eins og það heitir hjá þeim, sjötti bekkur, og síðan í lok 9. bekkjar. Í bæði skiptin er prófað annaðhvort í finnsku/sænsku eða stærðfræði og síðan í einhverri annarri grein. Samræmd próf eru engan veginn stýrandi í grunnskóla.

            Annað sérkenni á finnsku skólakerfi er skipting eftir tungumáli. Skólar eru annaðhvort finnskir eða sænskir. Það er þó eftirtektarvert að í Helsingfors – þar sem 5% íbúa eru sænskumælandi – þar eru 10% nemenda í sænskumælandi skólum. Skýringar á því eru einkum þær, að sögn, að flestir nemendur úr blönduðum hjónaböndum fara í sænska skóla, og ýmsir finnskumælandi foreldrar vilja að börnin læri sænsku því að sænska sé leiðin til Evrópu fremur en finnska. Auk þess eru sænskumælandi skólar miklu minni; sá fjölmennasti mun hafa 346 nemendur og má þá hafa í huga að í heild sinni eru sænskumælandi í Finnlandi um það bil 300 þúsund.

            Framhaldsskólar eru allir með áfangakerfi. Á hverju skólaári eru 6 annir. Kennt er í 5 vikur, prófað í eina og svo framvegis. Hver áfangi er 38 kennslustundir og er hver þeirra 45 mínútur. Allir áfangar eru jafnstórir. Stúdentspróf er að lágmarki 75 áfangar sem nemendur ljúka á þremur árum og að hámarki fjórum. Lengur fá þeir ekki að vera. Nemendur geta farið ansi langt í þeirri grein sem þeir velja sér, en tæpur þriðjungur áfanga til stúdentsprófs getur t.d. verið í stærðfræði, raungreinum, tungumáli. Algjörlega er skilið á milli starfs- og menntaskólanáms. Starfsnámsskólar eru líka til þriggja ára, en námið er öðruvísi upp byggt. Þeir tala um námsheild (studieenhet) sem er svo og svo margar vikur, frá einni upp í margar. Hver vika á að svara til 40 tíma vinnuviku. Sett eru fram markmið og úr hverju er prófað, hvaða færni er verið að kenna, en síðan ráða skólar hvernig þeir raða efninu niður hver í sínum ranni. Ekkert starfsnám á framhaldsskólastigi er lengra en þrjú ár og starfsþjálfun er launalaus.

            60% nemenda fara í bóknám, 30% í starfsnám, 10% ekki neitt. Síðan flæða menn dálítið á milli, einkum úr bóknámi yfir í starfsmenntaskóla, þannig að tiltölulega lítill munur er á stærð útskriftarhópa þótt stærri séu í menntaskólum.

            En af hverju standa Finnar sig svona vel í alþjóðlegum könnunum? Sjálfsagt er ekkert einhlítt svar til við því, en sjálfir telja Finnar þetta fram:

• Miklum peningum varið til menntunar.
• Skólarnir vel útbúnir.
• Góð og markviss kennaramenntun – en nú örlar reyndar á kennaraskorti af því að laun hafa dregist aftur úr.
• Markviss vinna við skólanámskrá í hverjum skóla, því að aðalnámskrá er svo einföld, setur einungis fram tiltekin markmið sem skólar verða að útfæra hver eftir sínu höfði, en samræmd próf í megingreinum mæla svo hvernig til hefur tekist.
• Jón Baldvin sagði eina skýringu augljósa: Það er svo andskoti kalt í Finnlandi á veturna að krakkarnir geta ekkert annað en lært.
• Markviss kennsla grunnatriða í grunnskóla, einkum í stærðfræði, raungreinum og lesskilningi.
• Tvö tungumál eru jafnrétthá í landinu og allir læra þau að einhverju marki. Þau eru gjörólík og þjálfa nemendur til að hugsa á fjölbreyttari vegu en ella.

 

            Verði ákveðið að taka upp nýtt fyrirkomulag hér á landi, sem sé að stytta nám til stúdentsprófs, ætti að mínu mati að stokka upp allt kerfið. Núverandi áfangastærðir eru miðaðar við 6 daga kennsluviku og þá voru meginlegar greinar settar upp í stærstu áfangana og voru kenndar einn 40 mínútna tíma á dag alla daga, 3 einingar,  hinar greinarnar minna. Verði námið stytt finnst mér kjörið að skera upp kerfið og endurskipuleggja eininguna þannig að vinnufyrirkomulagið sé miðað við 5 kennsludaga. Þá er líka vert að velta fyrir sér hvaða áhrif stytting náms til stúdentsprófs hefur á starfsnámið hér. Detta almennar greinar út? Fara fleiri stúdentar í starfsnám eftir að nám þeirra hefur verið stytt?

            Svolítið val er í finnskum starfsmenntaskólum en fjarska lítið. Segja má að í bóknámi sé allt meira og minna val hvers og eins því að þar eru engar sérstakar brautir.  Nú er búið að opna dyr milli skóla þannig að nemendur geta sótt valgreinar milli bók- og verknáms, en þurfa þá að fara á milli skóla. Samræmd próf eru til stúdentsprófs í móðurmáli, stærðfræði og eftir atvikum tveimur greinum í viðbót. Hvert próf er í 6 klukkustundir.

            Kennsluskylda er frá 15 tímum (móðurmálskennarar í efri áföngum) upp í 22 tíma. Algengt er að menn hafi að hámarki 2-3 yfirvinnutíma. Byrjunarlaun eru um 200 þúsund og spönnin nær upp í ca. 290-300 þús.; í grein í finnsku blaði (á sænsku!) sá ég að suðurkóreskir kennarar fá um 200 þús. kr. í byrjunarlaun en geta unnið sig upp í rúm 800 þús. á mánuði.

            Sveitarfélög reka framhaldsskóla í Finnlandi. Framlag ríkis per nemanda í bóknámi er um 4000 evrur á ári og er það um það bil 60% af ætluðum kostnaði. Nemandi í starfsnámi fær með sér um 7000 evrur sem er rúmlega helmingur af kostnaði. Afganginn eiga sveitarfélögin að sjá um og veldur því að rekstur skóla er í dúr við fátækt þeirra eða ríkidæmi. Niðurskurður er nú í fræðslumálum og kalla Finnar það ostahnífsaðferðina; á hverju ári er sneitt utan af ostinum smásneið. Sums staðar berjast skólar í bökkum, annars staðar hafa menn meira milli handa, en almennt ríkir nú sparnaðarstefna í finnskum skólum. T.d. hætti Helsingforsborg nú í haust að láta hvern kennara hafa fartölvu til nota við störf sín. Skólar sem hafa mörg tungumál innan sinna veggja fá aukaálag, ennfremur þeir sem hafa nemendur með sértæka námsörðugleika, svo sem dyslexíu. Nú er hafin umræða um hvort tengja beri fjárframlög við próftöku, en svo er ekki nú. Skólar fá greitt í samræmi við þann nemendafjölda sem er í skólunum 20. september og 10. janúar.

            Endurmenntun er mikil og fjölbreytt í Finnlandi. Í einum skóla sem við heimsóttum voru 215 nemendur. 1,666 tímar fylgdu hverjum nemanda til endurmenntunar kennara, sem skólinn stýrir sjálfur.

            Í öllum skólum er stjórn. Í henni sitja 5 foreldrar, fulltrúi nemenda, kennara og fulltrúi annarra starfsmanna og rektor. Þetta ráð hefur umsagnarrétt um margvísleg mál, t.d. kennararáðningar. Almennt virtist þetta gefast vel og nú orðið eru fleiri foreldrar um hituna en pláss er fyrir í skólaráðunum.

            Frómur flækist víða, segir í málshætti. Í þremur af þeim skólum sem við heimsóttum voru landar á fleti fyrir. Dagmar Sigurðardóttir heitir stúlka sem stundar nám í menntaskóla þar ytra, mér láðist að heilsa upp á íslenska kennarann í Borgå, og svo var gamall skólabróðir og bekkjarfélagi okkar Unu og Eiríks Páls að kenna í Arcadia skólanum, reyndar ekki þeirri deild sem við skoðuðum, en við skólann. Sá heitir Sveinn Eldon.

            Það vakti athygli mína að rannsóknir sýna að skipulögð endurmenntun bætir árangur. Við eigum ekki slíkar rannsóknir hér á landi, en ekkert bendir til annars en svo sé einnig hér. Mesta fylgnin var milli endurmenntunar og betri árangurs í raungreinum og stærðfræði. Ég hjó líka eftir því að tveir sækja um hvert pláss í stærðfræði sem háskólar bjóða upp á. Stelpur eru að jafnaði með hærri einkunnir í öllum greinum nema stærðfræði, líffræði og eðlisfræði, en þar eru strákar jafnfætis eða skárri.

            Ég varð ekki var við markvissa notkun upplýsingatækni í skólum í þeim mæli sem tíðkast til dæmis hér hjá okkur. Helsingforsborg hefur mótað þá stefnu að allir kennarar borgarinnar fari á námskeið í sem svarar eina vinnuviku. 50% á þriggja til fimm vikna námskeið og 10% á 9-11 vikna námskeið.

            Nú skal ég ekki segja hvað við höfum verið ötul, en þó mætti segja mér að nær allir hafi farið á námskeið í tölvutengdri kennslu sem svarar að minnsta kosti til þriggja vikna og sumir miklu meira.

            Fjarnám er ekki stundað á framhaldsskólastigi, en er talsvert á háskólastigi en mest í símenntun og annarri fullorðinsfræðslu. Ég heimsótti eina símenntunarmiðstöð fyrir fólk í auglýsingabransa, markaðsfræðum og slíku. Þar eru 130 manns í föstu starfi, 2000 einstaklingar koma að kennslu og nemendur eru um það bil 20.000 á ári. Fyrirtæki og einstaklingar greiða kennslukostnað. Þeir eru búnir að búa sér til eigið kennsluumhverfi á finnsku, sænsku og ensku, edulink, og það er til sölu fyrir hálfa fimmtu milljón fyrir allt að 5000 notendur og síðan 15% á ári fyrir uppfærslu og viðbætur.

            Jón Baldvin sendiherra kom og borðaði með okkur morgunverð einn daginn og spjallaði um finnska pólitík, menningu og eitt og annað sem tengist starfi hans. Það kom fram í máli hans að Finnar fengu efnahagslegt kjaftshögg þegar Sovét hrundi og það leiddi til hamfara 1988-93. Flestir bankar urðu gjaldþrota, atvinnuleysi fór upp í 40% í sumum sveitarfélögum og ýmsar atvinnugreinar hrundu, einkum véla- og stáliðnaður. Stjórnvöld breyttu þá um kúrs og fjórfölduðu framlög til menntamála og sjöfölduðu rannsóknafé. Niðurstaðan er sú núna að hátækni er 26% af útflutningi núna, en var 4% 1990.

            Ýmislegt annað vakti athygli mína í þessari ferð, t.d. að nú eru um það bil 200 þúsund Rússar fluttir til Helsingfors. Boðið er upp á rússnesku í menntaskólum, en hana velur nær enginn þótt rússneskumælandi menn fái undantekningalítið hálaunaða vinnu. Rússnesk börn eiga ekki sjö daga sæla í finnskum skólum. Djúpstætt hatur er í garð Rússa, sem og í Eistlandi. Þar eru 40% íbúa rússneskumælandi, eru samt Eistar í þriðju eða fjórðu kynslóð og tala líka eistnesku. Það er kannski táknrænt um hug þeirra eistnesku, að eftir fall Sovéts voru rússnesk eyðublðð notuð í stað

 

Sölvi Sveinsson